БАЛАЛАР ЖАСЫНДАҒЫ ҚАНТ ДИАБЕТІ КЕЗІНДЕГІ ВИТАМИНДІ-МИНЕРАЛДЫ КЕШЕНДЕР

Мемлекеттік мекеменің балалар эндокринологиясы институтының балалар диабеті бөлімшесі, РАМН эндокринологиялық ғылыми орталығы, Мәскеу

Қант диабеті (ҚД) – ағзадағы инсулиннің абсолюттік немесе салыстырмалы тапшылығына байланысты зат алмасуының ауыр ауруы, тек көмірсулар алмасуы ғана емес, сонымен қатар алмасу процестерінің барлық түрлері де бұзылады, сайып келгенде бұл ағзаның барлық функционалдық жүйелерінің зақымдануына әкеледі. Балаларда ҚД таралуының статистикасы мен болжамы жағымсыз болып табылады: ДДҰ болжамы бойынша 2005 жылға қарай ҚД-мен ауыратын науқастар саны 300 млн адамға дейін артады деп күтілуде. Өсіп келе жатқан балалар организмінде, оның неғұрлым қарқынды зат алмасуымен, ҚД өте ауыр өтеді, жиі кетоацитодозбен, дене дамуының кідіруімен, жиі остепорозбен немесе остеопаниямен, гепатомегалиямен, мальабсорбция синдромымен, диабеттік энцефалопатиямен бірге жүреді. Жыныстық жетілу кезеңінде нашар өтелген балалардың жартысына жуығы шеткергі нервтердің (полинейропатия), көздің (ретинопатия, катаракта), бүйректің (нефропатия), дәнекер тіннің (хайропатия) зақымдануы сияқты ҚД-нің ерекше асқынулары пайда болады. 

Өткен ғасырдың басында инсулиннің клиникалық қолдануының ашылуы мен басталуы көптеген өмірлерді құтқарды. Диабетті емдеудің барлық проблемалары сәтті шешілген сияқты сезінді. Инсулиннің барабар дозасын тағайындау теориялық тұрғыдан алмасу процестерін қалыпқа келтіруге  алып келуі тиіс. Алайда ҚД науқастарының инсулинотерапиясы өте қиын мәселе болды. Инсулиннің бар болғаны 80 жылдардан астам бойы болу кезеңі препараттың сапасын, оны енгізудің сызбалары мен әдістерін жетілдіретін онжылдықтары болды. Соңғы 15-20 жылда инсулинотерапия мүмкіндіктерінде айтарлықтай серпіліс болды. Ең маңызды жетістіктер арасында жоғары сапалы гендік-инженерлік адам инсулиндерін алуды, сау ағзадағы инсуинемияның физиологиялық деңгейін барынша имитациялауға мүмкіндік берген жаңа фармакокинетикалық сипаттамалары бар инсулин аналогтарын құруды атап өткен жөн. Инсулинді енгізу әдістері мен құралдары – инсулинді шприц-тұтқадан инсулинді помпаға дейін жетілдіріледі, науқастарды өзін-өзі бақылауға құрылымдық оқыту әдістері әзірленді және т. б. Алайда, инсулиннің қан ағымына гликемия деңгейімен келіп түсуі арасындағы кері байланыстың болмауы ҚД науқастардың басым көпшілігінде нормогликемияға қол жеткізуге мүмкіндік бермейді. ҚД бар балалар мен жасөспірімдердің тек 10% – да ғана ауыр тамырлы асқынулардың дамуынан науқастарды қорғайтын көмірсу алмасуының мақсатты (субнормалдық) көрсеткіштері бар. 

Қантты төмендететін емнен басқа, ҚД ауыратындар үшін асқынулардың алдын алу және емдеу үшін жүйке талшықтары мен тамыр қабырғаларының жағдайын жақсартуға қабілетті құралдар қажет. Олардың қосалқы ауруларға көмектесуі және тиімділігі жоғары болуы маңызды. Мұндай препараттар витаминдер мен микроэлементтер болып табылады [1-3]. Практика растап отырғандай, ҚД науқастарында гиповитаминоз жиі тіркеледі, бұл ауру кезінде витаминдердің шығынының артуымен, сондай-ақ жүйке-психикалық жүктемелермен, стресстермен, инфекциялармен, спецификалық диетамен және арнайы препараттарды қабылдаумен байланысты болады. ҚД науқастарында, әсіресе аурудың ұзақ және ауыр декомпенсациясы кезінде суда еритін витаминдер (тиамин, пиридоксин, рибофлавин, никотин және пантотен қышқылдары) және тиісті коферменттер (тиаминпирофосфат, НАД, А коферменті және т.б.) алмасуында бұзылулар дамиды.

Витаминдердің алмасуы бұзылғанда жүйке импульсінің берілуінде негізгі рөл атқаратын нейромедиаторлардың (ацетилхолин, норадреналин, серотонин және дофамин) метаболизмінің бұзылуы пайда болады. ҚД бар емделушілерде қалыпты жағдайларда еркін радикалдарды жылдам кетіруге жауап беретін антиоксиданттардың (қалпына келтірілген глутатион, С және Е витаминдері) құрамы күрт төмендеді. Сондықтан витаминдердің жетіспеушілігін өтеу ҚД емдеуде өте маңызды. 

ҚД бар науқастарда витаминдерге жоғары қажеттілікті іске асыру еркін тамақтануды, гастроэнтерологиялық бұзылуларды, дисбактериозды, өмірінің алғашқы жылдарында нашар өтелген науқастарда пайда болатын мальабсорция синдромы кезінде сіңу бұзылыстарын болдырмайтын диетаны сақтау қажеттілігімен қиындайды.  Мұның бәрі тамақтану ақаулары, тазартылған және консервіленген витаминдерге кедей, сондай-ақ ұзақ сақталатын азық-түліктерге байланысты қазіргі заманғы адамда витаминдерінің жалпы жетіспеушілігіне алып келеді. Витаминдердің жетіспеушілігі ауру ағымының нашарлауына, асқынулардың ерте дамуына әкелуі мүмкін. Кестеде ҚД науқастарына аса маңызды витаминдер және олардың ағзадағы физиологиялық рөлі көрсетілген.

Бұдан басқа, ҚД науқастарына қажетті басқа да витаминдерді атап өту керек – бұл в, В5, РР, Н, D витаминдері, фолий қышқылы.

Осы витаминдердің әсерінің қысқа жарықтандырылған спектріне ҚД бар науқастар үшін маңызды микроэлементтердің қатарын қосу керек. Олардың арасында ең алдымен ұйқы безінің жұмысы үшін қажетті, инсулиннің әсерін күшейте алатын мырышты бөліп алу керек.

Гиповитаминоздың клиникалық симптоматикасы витаминдердің ағзаға күн сайын түсуі ұзақ уақыт бойы физиологиялық қажеттіліктердің орташа өлшенген нормаларынан төмен болған жағдайда ғана пайда болады және оның белсенді профилактикасының арҚД-мен ауыратын науқастарға оның белсенді профилактикасының арқасында витаминдерді тағайындау жиі емес екенін ескеру қажет. Алайда, патогенетикалық емсіз (балалар мен жасөспірімдерде инсулинмен) ҚД науқастарына витаминдерді тағайындау бұзылған алмасу процестерін өтей алмайтынын ескеру қажет. Сондықтан витаминдер көмегімен декомпенсацияланған науқаста инсулин дозасын түзетусіз көмірсулар, май және белоктық алмасудың бұзылуын қалыпқа келтіруге ұмтылу-бұл науқастарда белсенді витаминотерапия қажеттілігі идеясының өзіне кір келтіретін пайдасыз сабақ. Сондықтан, ҚД-мен ауыратын балаларды жүргізудің негізгі тактикасы ерекше асқынулардың дамуын нығайтуға, тоқтата тұруға немесе мүлдем ескертуге мүмкіндік беретін ҚД-ін өтеуге барынша мүмкін болатын қол жеткізу болуы тиіс. Бұл ретте күзгі-қысқы-көктемгі уақытта поливитаминді препараттарды бір мезгілде тағайындау науқастардың жалпы жағдайын жақсартуға ықпал етеді және бірқатар асқынулардың алдын алу мен емдеудің қосымша құралы болып табылады. Полинейропатияның кешенді алдын алу және емдеуде В тобының витаминдері, тамырлы асқынулар-витаминдер-антиоксиданттар, остеопороз кезінде -кальциймен үйлесе отырып, D3 витамині.

Соңғы жылдары балалар тәжірибесінде «Юнифарм, Инк» компаниясы әзірлеген Витрум Кидс витаминді-минералды кешені кең таралды. Жүргізілген клиникалық зерттеулер бұл препараттың жақсы өтетінін және аллергиялық патологиясы және атопиялық дерматиті бар балаларда, атап айтқанда, аллергиялық реакциялар тудырмайтынын дәлелдейді. Оның құрамына май еритін А, D және Е витаминдері, В тобының барлық витаминдері, С витамині, сондай-ақ кальций, магний, фосфор, темір, мыс, мырыш, йод, марганец, селен және хром кіреді. Препарат шайнайтын таблеткалар түрінде ұсынылған.

Біз І типті ҚД-мен ауыратын балаларда Витрум Кидс витаминді-минералды кешенін қолдануға 3 айлық зерттеу жүргіздік, оның қауіпсіздігі зерттелді. Препаратты қолданудың қауіпсіздігі инсулинге деген қажеттіліктің, гликемия көрсеткіштерінің, препараттың нашар төзімділігінің өзгеруі, тері жабындары мен шырышты қабықтар тарапынан аллергиялық реакциялардың пайда болуы бойынша бағаланды. 

Бақылауға 3 жастан 15 жасқа дейінгі (3 жастан 10 жасқа дейінгі 28 бала және 10 жастан 15 жасқа дейінгі 22 бала) І типті ДК ауыратын 50 бала болды. Аурудың ұзақтығы алғаш анықталған диабеттен 11 жылға дейін болды. Қосымша аурулардан атопиялық дерматит (2 бала), тағамдық аллергия (2), пиелоэктазия (2), өт шығару жолдарының дискинизиясы (4), күйдірілмеген диспепсия синдромы (1), созылмалы аутоимунды тиреоидит (2), диффузды уытты зоб (1), нейроциркуляторлық дистония (3), балалардың церебральды сал ауруы (1) атап өтілді.

ҚД-нің ерекше асқынуларынан І дәрежелі диабеттік ретинопатия (1), диабеттік нефропатия (2), диабеттік полинейропатия (16), хайропатия (2) байқалған.

Балалар Эндокринология институтының қант диабеті бөлімшесінде емделіп, емдеуші дәрігердің қатанң бақылауы мен араласуы арқылы  күніне бір таблеткадан дәрі алып жүрді.

Жүргізілген зерттеу балалардағы Витрум Кидс витаминді-минералды кешенінің жасына, көмірсу алмасуының компенсация дәрежесіне, арнайы асқынулар мен ілеспелі ауруларға қарамастан жақсы төзімділігін көрсетті. Препаратты тағайындағанда көмірсулар алмасуы көрсеткіштерінің нашарлауы (гликемиялық профиль көрсеткіштері бойынша) және инсулинге қажеттіліктің артуы байқалмаған. Аллергиялық реакциялар да тіркелмеді. Балалардың жағдайы жақсарды, препаратты қабылдау кезінде вирусты инфекциялар жиілігі көбейген жоқ. Препараттың шегінен бас тарту жағдайлары болған жоқ.

Кесте

ҚД науқастарындағы бірқатар витаминдердің физиологиялық рөлі

ВитаминдерФизиологиялық рөліАғзадағы тапшылық
А витамині (көбіне сәл белсенді формада қолданылады – β-каротин)Жасушалық және гуморальді иммунитетті арттырады, өсуді ынталандырады, көз пигментін синтездеуге қатысады, антиоксидантты белсенділікке иеТерінің, майлы, тер бездерінің, шырышты қабықтардың, асқазан-ішек жолдарының зақымдануы, ақыл-ой және физикалық даму қарқынының баяулауы, ҚД ерекше асқынуларының ерте дамуы
Е витаминіТіндік тыныс алу процестеріне, ақуыздар, майлар мен көмірсулар метаболизміне қатысады, жыныс мүшелерінің қызметіне әсер етеді, ағза тіндерінің қартаю процесін баяулатады, айқын антиоксиданттық белсенділікке иеБұлшықеттердегі, нерв жүйесіндегі дегенеративті өзгерістер, репродуктивті функцияның бұзылуы, ҚД ерекше асқынуларының ерте дамуы
В1 витаминіЭнергетикалық метаболизмді қамтамасыз етуде және көмірсулар ыдырағанда негізгі рөл, нерв жасушаларының қалыпты құрылымы мен қызметін қамтамасыз етедіКөмірсу алмасуының бұзылуы жағдайында бұл витаминге қажеттілік күрт артады және жүйке жасушаларын бұзылудан қорғайтын оның тапшылығы оңай қалыптасады
В6 витаминіАқуыз алмасуына, ОЖЖ, ГАМК, адреналин медиаторларының синтезіне, гемоглобин синтезі үшін темірді пайдалануға қатысады, жүйке жасушаларының қалыпты құрылымы мен қызметін қамтамасыз етедіҚД кезінде ақуыз алмасуының бұзылуы осы витаминге деген қажеттіліктің жоғарылауына және оның тапшылығының қалыптасуына алып келеді, жүйке жасушаларын бұзылудан қорғау бұзылады
В12 витаминіНуклеин қышқылдарын, ақуыздарды, жасушаларды бөлуді, эритропоэзді ынталандыруды синтездеу үшін қажет, гемолиздің, демиелинизацияның, майлы гепатоздың алдын алуға қатысадыГепатоциттерді майлы қайта туудан, жүйке жасушаларын демиелинизациядан, қан түзетін ағзалардың функцияларынан қорғаудың бұзылуы
С витаминіАнтиоксидант, күшті иммуномодулятор болып табылады, ағзада кальций мен темірді сіңіруге, уытты заттарды шығаруға қатысады, бауырдағы негізгі тотықтырғыш ферменттерді белсендіруге ықпал етеді, көмірсулар метаболизміне және катехоламиндер биосинтезіне қатысадыҚД кезінде оған қажеттіліктің жоғарылауына байланысты С витаминінің тапшылығы тез пайда болады, бұл иммунитеттің төмендеуінен, алмасу бұзылыстарының күшеюінен және тамыр асқынуларының дамуынан, остепениядан және т. б. көрінеді.

Көптеген пациенттер дәмдік сапасы мен шығарылу түрін оң бағалады. 

Витрум Кидс витаминді-минералды кешені ағзаға негізгі терапиямен бірге ҚД-де негізгі көрсеткіштерді қалыпқа келтіруге жауапты түрлі жүйелерді белсендіруге көмектеседі. І типті ҚД-мен ауыратын балаларда жүргізілген зерттеу көмірсулар алмасуына әсер етуге қатысты препаратты қолданудың жақсы төзімділігін және қауіпсіздігін, инсулинге деген қажеттілікті және барлық жас топтарында аллергиялық реакциялардың дамуын, оның ішінде өтеу дәрежесіне және ҚД ерекше асқынуларының болуына қарамастан, аурудың ұзақтығы үлкен балаларды қоса алғанда, көрсетті. Осылайша, ҚД-мен ауыратын, әсіресе кіші жастағы балаларда Витрум Кидс витаминді-минералды кешені күзгі-қысқы-көктемгі кезеңде полигиповитаминоздың дамуының алдын алу үшін ұсынылуы мүмкін.

ӘДЕБИЕТ

  1.  Л.А. Щеплягина, Т.И. Легонькова, Т.Ю. Моисеева // Орыс мед. Журналы – 2002 – Т.10, № 16 – 730 -732 б.
  2. В.Д. Забелина // Provisorum – 2004 – / 1 – 17-20  б.
  3. А.В. Ляпунова, И.И. Балаболкин, Н.В. Юхтина // Педиатрия – 2004 – № 5 – 81-83 б.